Centellanın ünü büyük, onu tek başına sınayan çalışma az.

Centella asiatica nedir?

Centella asiatica, 3.000 yıl önce de “her derde deva” diye kullanılan tıbbi bir bitkidir. Ciltteki etkisinden sorumlu tutulan bileşikler başlıca pentasiklik triterpenlerdir: asiatikozit, madekassosit, asiatik asit ve madekassik asit. Kozmetikte kısaca “centella” diye anılır ve özüt ya da bu bileşenlerden biri olarak formüle girer. [1]

Kozmetik İçerik Güvenliği Uzman Paneli, cilt bakım ürünlerinde başlıca cildi koşullandırıcı olarak kullanılan 9 farklı centella kaynaklı içeriği değerlendirdi; bitki özütü, yaprak özütü, yaprak suyu, kök özütü ve hücre kültürü özütleri bunlar arasında. [5] Yani etiketteki “centella” tek bir madde değil, bir içerik ailesidir.

Centella en çok nem ve yatıştırma vaadiyle anılır. Cildin koruyucu katmanının nasıl çalıştığını cilt bariyeri rehberi anlatıyor; bu sayfa centella üzerine yapılan çalışmaları ele alıyor. Ağızdan takviye, çay ve tabletler kapsam dışı.

Centella ile cica aynı şey mi?

Ürünlerde sık görülen “cica” adı, centella içeren kozmetik formüller için kullanılır. Bu ürünlerde hangi centella bileşeninin hangi oranda bulunduğu ürüne göre değişir. Bitkiyle ilgili derlemeler de çoğunlukla küçük yaralar, izler ve yanıklar üzerine yapılmış laboratuvar ve hayvan deneylerini özetler; kozmetik ürünlerdeki konsantrasyonları ele almaz. [1] Bu yüzden “cica” yazısı tek başına içeriğin miktarını ya da etkisini anlatmaz; içerik listesine ve formülün bütününe bakmak gerekir.

Centella asiatica ne işe yarar?

Centella asiatica için en güçlü bulgular kırışıklıklarla ilgili: beş küçük çift kör çalışmayı toplayan bir analizde göz çevresi ve dudak kırışıklıklarında iyileşme bildirildi. [2] Nem, bariyer ve kızarıklık üzerine yapılan çalışmalar ise sınırlı; kolajen artışı ise yalnızca laboratuvarda gösterildi. [6] Sivilceye etkisini test eden kontrollü bir klinik çalışma bulamadık.

Kırışıklıklarda çalışmalar ne gösteriyor?

2020 tarihli bir sistematik derleme ve ağ meta-analizi, toplam 172 Asyalı kadını kapsayan 5 çift kör randomize çalışmayı inceledi. İki plasebo kontrollü çalışmada centella ya da asiatikozit içeren jel veya krem 12 hafta göz çevresine uygulandı; ruj biçiminde 8 hafta uygulanan asiatikozit dudak kırışıklığını azalttı. Cilt nemi de centellayla belirgin biçimde arttı. [2]

Dolaylı karşılaştırmada centella, reçeteli bir retinoid olan tretinoinden muhtemelen daha az etkili göründü; bir çalışmada centella için 10, tretinoin için 35 yan etki bildirildi. Yanlılık riski genel olarak düşük, raporlama ise zayıftı; preparatlar standart değildi ve yalnızca Asyalı kadınlar çalışıldı. [2] Bu yüzden centellanın bir retinoidin yerini tuttuğu söylenemez; retinol için retinol rehberi ayrıntılı bilgi veriyor.

Nem ve bariyer için ne gösterildi?

Centellanın tek başına, taşıyıcıyla karşılaştırılarak test edildiği küçük bir ön kol çalışması var. 25 gönüllüde %2,5 ve %5 özüt içeren krem ve jel 4 hafta günde iki kez uygulandı; en iyi sonucu %5’lik formüller verdi. %5 özütlü krem nemi kontrol alanına göre %25, jel %22 artırdı; su kaybı %18 ve %15 azaldı. [3]

Özütsüz baz da su kaybını %5 azalttı; randomizasyon ve körleme bildirilmedi, yüzde test yapılmadı. [3] Centella içeren diğer çalışmalar çok bileşenli formüllerle yapıldı: hyaluronik asit ve gliserinle birlikte bir sıvı [7] ya da seramid ve panthenolle birlikte bir krem. [8] Bu sonuçlar centellaya ayrı olarak atfedilemez.

Kızarıklığı yatıştırır mı?

Veriler sınırlı ve küçük. Akne izi nedeniyle lazer uygulanan 30 kişilik bir yüz yarısı çalışmasında %0,05 standart özüt jeli sürülen tarafta kızarıklık indeksi 0,03 birim daha düşüktü; fark sınırda anlamlıydı. Kör değerlendiren dermatologlar ilk günlerde kızarıklık ve yara görünümünde daha fazla düzelme saptadı; doku ölçümü de özüt tarafında daha iyi yönde eğilim gösterdi. [4]

Bu, sağlam ciltte günlük kullanım değil, lazer sonrası bir yara modelidir; nem ve bariyer ölçümlerinde fark yoktu. Ön kolda deneysel olarak oluşturulan hafif iltihapta da yatıştırıcı etki görüldü. [3] “Kızarıklığı giderir” denemez; süren yüz kızarıklığı dermatolog değerlendirmesi gerektirir.

Hassas ciltte işe yarar mı?

Hassas cildi olan 88 kadınla yapılan bir çalışmada centella yaprak özütü, seramid ve panthenol içeren bir yüz kremi 4 hafta kullanıldı. Hassas cilt puanı 2. haftada ortalama %66, 4. haftada %76 azaldı; nem arttı, kızarıklık göstergeleri düştü. [8]

Ancak kontrol grubu yoktu, krem üç etkin içerik taşıyordu ve çalışma üretici destekliydi. Centellanın tek başına hassas ciltteki etkisini test eden kontrollü bir çalışma bulamadık. [8]

Kolajen ve yara iddiaları çalışmalarla destekleniyor mu?

Kolajen artışı yalnızca laboratuvarda gösterildi: tek bir donörden alınan cilt hücresi kültüründe asiatikozit ve madekassosit tip I kolajen salgısını %25-30 artırdı; tip III kolajeni yalnızca madekassosit artırdı. [6] Bu, canlı ciltte kolajenin arttığı anlamına gelmez.

Yara iyileşmesini inceleyen sistematik derleme yalnızca 4 klinik çalışma bulabildi ve meta-analiz yapamadı. Bu çalışmaların ikisinde centella ağızdan verildi; hastalar diyabetik yara ya da yanık gibi tıbbi yaralara sahipti. Yazarlar centellanın kolajen I ve bazı büyüme faktörlerinin üretimini uyararak iyileşmeye katkı sağlayabileceğini öne sürdü; bu bir yorumdur, çalışmalarda gösterilmiş bir sonuç değildir. [9] Bu rehber yara, yanık ya da iz için bakım önerisi vermez; bu durumlarda hekimine danış.

Centella serum nasıl kullanılır?

Pratikte centella serumu temizlikten sonra, nemlendiriciden önce birkaç damla olarak sürülür; krem biçimindeyse nemlendirici adımının yerini alabilir. Çalışmalarda ürünler çoğunlukla günde iki kez uygulandı; bu bir çalışma bilgisidir, herkes için kural değil. [3, 4] Krem, jel ve serum aynı özütü farklı taşıyıcılarda sunar; ürünün kendi talimatını izle.

1. Tek yeni ürün ekle. Aynı hafta başka yeni ürün başlatırsan tepkinin kaynağını ayırt edemezsin.
2. Önce küçük bir alanda dene. Alerji nadir ama mümkün; birkaç gün gözlemle.
3. Katmanları sade tut. Serum, krem ve tonik aynı içeriği taşıyorsa hepsini üst üste kullanmak gerekmez.
4. Gündüz güneş koruyucuyu ayrı düşün. Centella güneşten korumaz; seçim için güneş kremi rehberi yol gösterir.

Serum mu, krem mi?

Kaynaklarımızda centella serumunu kremle karşılaştıran bir çalışma yok. Ön kol çalışmasında aynı %5 özüt hem kremde hem jelde nemi artırdı ve su kaybını azalttı. [3] Pratikte kuru ciltte krem, yağlı ciltte daha hafif bir jel ya da serum çoğu kişiye daha rahat gelir; asıl belirleyici, ürünü düzenli kullanabilmendir. Aynı içeriği taşıyan birkaç ürünü üst üste kullanmak, çalışmalarda sınanmış bir yaklaşım değildir.

Etikette neye bakılır?

İçerik listesinde centella; özüt, yaprak özütü, yaprak suyu ya da asiatikozit ve madekassosit gibi tek bileşenler olarak geçebilir. [1, 5] Liste miktarı yazmaz. Çalışmalarda kullanılan oranlar (%0,05 standart özüt, %5 özüt) farklı özütlere aittir; bir ürünü bu sayılarla kıyaslamak mümkün değil. [4, 3] Listeyi okumak için içerik listesi rehberi yol gösterebilir.

Kullanırken neler yaşanır?

Centellalı bir üründen ilk günlerde beklenebilecek şey rahatlık ve nem hissidir; kırışıklık gibi görünür değişimler için çalışmalar 8-12 haftaya uzandı. Bu süreler kişisel takvim değildir ve belirli preparatlarla elde edildi. [2] Değişimi haftalar içinde, aynı ışıkta ve aynı koşullarda izlemek daha gerçekçidir.

Pratikte haftada bir fotoğraf çekip kuruluk ve kızarıklığı not etmek yeterlidir. Kaşıntı, yanma ya da yayılan kızarıklık olursa bunu alışma dönemi sayma; ürünü bırak. Kırışıklık beklentisi için birkaç gün değil birkaç ay düşünmek gerekir; üstelik çalışmalardaki preparatlar senin ürününle aynı olmayabilir.

Hangi içeriklerle kullanılır?

Centella, çalışmalarda da görüldüğü gibi nem tutucular, seramid ve panthenol gibi içeriklerle aynı formülde bulunabilir; bu tür kombinasyonlar centellanın katkısını ayırmaya izin vermez. [7, 8] İkili kullanımı doğrudan sınayan tek çalışma, retinolle yapılmış kısa bir yama testidir. Bu yüzden bir karışımdan alınan sonucu yalnız centellaya bağlamamak gerekir; aşağıdaki diğer öneriler pratik niteliktedir.

Hyaluronik asit üzerine yapılan çalışmalar için hyaluronik asit rehberi okunabilir.

Retinolle birlikte kullanılır mı?

21 sağlıklı gönüllüde yapılan 5 günlük bir yama testinde %0,1 retinol serumuna 15 farklı yatıştırıcı içerik ayrı ayrı eklendi. %0,5 centella eklenen karışımda tahriş puanı biraz düştü, ama fark istatistiksel olarak anlamlı değildi; standartlaştırılmış bir centella özütüyle fark anlamlıydı. Aynı testte %5 seramid ve %2 panthenol eklenen karışımlarda da anlamlı azalma görüldü. [10]

Çalışma bir kozmetik şirketince yürütüldü ve finanse edildi; kapalı yama altındaydı, yani gerçek kullanım koşulu değildi. “Retinol tahrişini önler” denemez. Pratikte retinolü sade bir rutinle başlatmak daha anlaşılır bir yoldur. Seramid ve panthenolü inceleyen çalışmalar için seramid rehberi ve panthenol rehberi okunabilir.

Kimler dikkat etmeli?

Kozmetik İçerik Güvenliği Uzman Paneli, centella kaynaklı içerikleri duyarlılaştırıcı olmayacak şekilde formüle edilmeleri koşuluyla mevcut kullanımda güvenli buldu. [5] Bu, yasal bir düzenleme değil, bağımsız bir panelin güvenlik değerlendirmesidir ve koşul, alerji olasılığının dikkate alındığını gösterir. Kobaylarda yapılan 1993 tarihli bir deneyde özüt ve bileşenleri çok zayıf duyarlandırıcı bulundu. [11]

İnsanda centellaya bağlı alerjik kontakt dermatit olguları bildirildi, ama sıklık verisi yok; bu yüzden “nadir” denebilir, “alerji yapmaz” denemez. [11] Ön kol çalışmasında 48 saatlik kapalı yama testinde tahriş ya da alerji görülmedi. [3] Pratikte yeni bir ürünü birkaç gün küçük bir alanda denemek makul bir önlemdir.

Rozasea, egzama ya da akne gibi cilt hastalıklarında centellalı ürünler tedavinin yerine geçmez. Tanıyı koymak ve tedaviyi planlamak dermatoloğun işidir.

Hamilelikte kullanılır mı?

Cilde uygulanan centellanın hamilelik ve emzirme dönemindeki güvenliğine dair bir kaynak bulamadık. Bu yüzden “güvenli” diyemeyiz; kullanmadan önce ürünün tamamını hekiminle değerlendir. Hamilelikte çatlak önleme kremleri ayrı bir konudur ve bu rehberin kapsamı dışındadır.

Sık sorulan sorular

Centella sivilceye iyi gelir mi?

Centellanın akneye etkisini test eden kontrollü bir klinik çalışma kaynaklarımızda yok; bu yüzden sivilceye eğilimli ciltteki yeri belirsiz. “Yatıştırıcı” diye bilinmesi, sivilceyi azalttığı anlamına gelmez. Sivilcenin nedenleri ve araştırmalarla daha iyi desteklenen bakım seçenekleri için sivilce rehberi ayrıntılı bilgi veriyor; yaygın ya da iz bırakan sivilce için dermatoloğa başvur.

Centella hangi cilt tipine uygun?

Cilt tiplerini karşılaştıran bir çalışma yok. Çalışılan gruplar sağlıklı gönüllülerin ön kolu, hassas ciltli kadınlar (kontrolsüz bir çalışma) ve lazer sonrası yüz cildiydi; yağlı ya da akneye eğilimli cilt için klinik veri bulunamadı. [3, 8, 4] Pratikte seçimi doku üzerinden yapabilirsin: kuru ciltte krem, yağlı ciltte jel ya da serum.

Centella yan etki yapar mı?

Genellikle iyi tolere edildi: centella içeren üç etkin içerikli bir kremle yapılan kontrolsüz çalışmada yan etkiler hafif ve geçiciydi; kırışıklık çalışmalarından birinde de tretinoine göre daha az yan etki bildirildi. [8, 2] Yine de alerjik kontakt dermatit olasılığı vardır. [11] Kaşıntı, kızarıklık ya da şişlik olursa kullanımı bırak; yeni ürünü önce küçük bir alanda denemek pratik bir önlemdir.

Centella içeren güneş kremi koruma sağlar mı?

Koruma, üründeki güneş filtrelerinden ve senin sürdüğün miktardan gelir. Kaynaklarımızda centellanın UV koruması sağladığını gösteren bir çalışma yok; centella içermesi bir güneş kremini daha koruyucu yapmaz. Dokusunu sevdiğin centellalı bir güneş kremini kullanmayı sürdürebilirsin; yeter ki koruma bilgisi ve sürdüğün miktar yeterli olsun. Seçerken SPF’e, UVA korumasına ve yeterli miktara bakmak için güneş kremi rehberi yol gösterir.

Kaynaklar

1. Bylka W, Znajdek-Awiżeń P, Studzińska-Sroka E, Dańczak-Pazdrowska A, Brzezińska M. Centella asiatica in dermatology: an overview. Phytother Res. 2014;28(8):1117-1124. PubMed · DOI
2. Kongkaew C, Meesomperm P, Scholfield CN, Chaiwiang N, Waranuch N. Efficacy and Safety of Centella Asiatica (L.) Urb. on Wrinkles: A Systematic Review of Published Data and Network Meta-Analysis. J Cosmet Sci. 2020;71(6):439-454. PubMed
3. Ratz-Łyko A, Arct J, Pytkowska K. Moisturizing and Antiinflammatory Properties of Cosmetic Formulations Containing Centella asiatica Extract. Indian J Pharm Sci. 2016;78(1):27-33. PubMed · DOI
4. Damkerngsuntorn W, Rerknimitr P, Panchaprateep R, et al. The Effects of a Standardized Extract of Centella asiatica on Postlaser Resurfacing Wound Healing on the Face: A Split-Face, Double-Blind, Randomized, Placebo-Controlled Trial. J Altern Complement Med. 2020;26(6):529-536. PubMed · DOI
5. Johnson W, Bergfeld WF, Belsito DV, et al. Safety Assessment of Centella asiatica-Derived Ingredients as Used in Cosmetics. Int J Toxicol. 2023;42(1_suppl):5S-22S. PubMed · DOI
6. Bonté F, Dumas M, Chaudagne C, Meybeck A. [Comparative activity of asiaticoside and madecassoside on type I and III collagen synthesis by cultured human fibroblasts]. Ann Pharm Fr. 1995;53(1):38-42. PubMed
7. Milani M, Sparavigna A. The 24-hour skin hydration and barrier function effects of a hyaluronic 1%, glycerin 5%, and Centella asiatica stem cells extract moisturizing fluid: an intra-subject, randomized, assessor-blinded study. Clin Cosmet Investig Dermatol. 2017;10:311-315. PubMed · DOI
8. Su Z, Zheng Y, Yi J, Lai W, Ye C. The Effectiveness and Safety of a Skin Care Product With Centella asiatica Leaf Extract, Ceramide NP, and Panthenol in Subjects With Sensitive Skin: A Prospective, Observational Study. J Cosmet Dermatol. 2025;24(7):e70324. PubMed · DOI
9. Arribas-López E, Zand N, Ojo O, Snowden MJ, Kochhar T. A Systematic Review of the Effect of Centella asiatica on Wound Healing. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(6). PubMed · DOI
10. Ying Y, Fang Y, Chenlan X, et al. Evaluating the Efficacy of Soothing Agents in Mitigating 0.1% Retinol-Induced Skin Irritation: A Patch Test. J Cosmet Dermatol. 2025;24(10):e70488. PubMed · DOI
11. Hausen BM. Centella asiatica (Indian pennywort), an effective therapeutic but a weak sensitizer. Contact Dermatitis. 1993;29(4):175-179. PubMed · DOI